مروری بر آثار مستند و داستانی ساختهشده از زندگی امام خمینی(ره)
خورشیـد در قـاب تصـویر
نیره رضایی
شخصیتهای مهم تاریخی همواره قابلیت خلق آثار نمایشی را دارند و در ساخت فيلمها و سريالهاي تلويزيوني درباره بزرگان ديني و ملي، در همه شبکههای جهانی رايج و مرسوم است. در کشور ما نيز درباره بسياري از اين شخصيتهاي ماندگار سريالهاي تلويزيوني ساخته شده، ولی اين ماجرا درباره حضرت امام خميني(ره) رهبر انقلاب و بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران بسيار متفاوت است. بیگمان شخصیت امام خمینی(ره) که ابعاد متعددی هم دارد و میتوان از زوایای مختلف به آن پرداخت، خود برای وسوسه کردن فیلمسازان مختلف برای به تصویر کشیدن آن کافی است و اولين و كليشهايترين عبارتي كه درباره چنين شخصيت جهانی ميتوان شنيد، اين است كه «درباره چنين شخصيتهايي بايد كارهاي بزرگي صورت گیرد». با این حال شاهد آن هستیم ساختههایی كه از امام راحل(ره) وجود دارد محدود و اندك است و جای انتقاد دارد، چرا فیلمسازان با وجود چنین شخصیت مهم وجهانیای كه در رأس انقلابیون بزرگ دنیا قرار دارد اثری درخور، ماندگار و تحسینبرانگیز خلق نشده است. طبیعی است که ساخت فیلم درباره شخصیت امام خمینی(ره) چه از سوی خانواده ایشان و چه از سوی مسئولان امر با وسواس خاصی دنبال شود، با این حال فیلمسازانی تلاش کردهاند با وجود محدودیتهایی که در به تصویرکشیدن این شخصیت جهانی وجود دارد، جلوه تصویری حضرت امام(ره) را ماندگار و جهانی کنند. به باور فیلمسازان، امام خميني(ره) از آن دست تاريخسازاني بود كه هم شخصیت فردی خاص و هم زندگي پرفراز و نشيبي داشت. اين ويژگيها، چه آن زمان كه ایشان در قيد حيات بوده و چه وقتي كه چشم از جهان فروبسته، همواره انگيزه خلق و توليد آثار مختلف نمايشي، تصويري و داستاني را در بسياري از هنرمندان و نويسندگان پديد آوردهاست.
از اواخر دهه 70 به بعد و بهویژه در نيمه دوم دهه 80، فیلمسازان و کارگردانان تلویزیون تلاش کردند با نگاهی واقعگرایانه و به دور از افسانهپردازي در هويت شخصي و سياسي اجتماعي امام(ره) فضای سخت نزدیک شدن به این شخصیت جهانی را بشکنند. و از زندگي امام(ره) که سرشار از اتفاقات ريز و درشت با قابليتهاي دراماتيك بالا و درخور توجه بود تصویری واقعی عرضه کنند. در کل از زندگي، شخصيت و نقش اثرگذار امام خميني(ره) در رهبري انقلاب اسلامي ايران، تاکنون دو تلهفيلم، سه سريال و دو فيلم سينمايي اکران نشده، به تصوير درآمده و در برخي آثار تلويزيوني از جمله سريال «معماي شاه» نيز اشاراتي به رهبر انقلاب اسلامي ايران شده است.
تصوير روحالله در قاب سریال
رسول صدر عاملي يكي از نخستين كساني بود كه در قالب مستند-داستاني سريال «خاطرات يك خبرنگار» را در سال1376 در تلويزيون ساخت و در آن به بخشهايي از زندگي سياسي امام(ره) پرداخت. او كه به عنوان خبرنگار، عكسهاي بينظيري از رهبر فقيد انقلاب در دوران اقامت سه ماههشان در نوفل لوشاتو گرفته بود، بيست سال بعد از آن دوره به سراغ خبرنگاراني رفت كه همزمان با او به فرانسه آمده بودند تا حضور حماسي امام(ره) را بر دفتر تاريخ ثبت كنند. مجموعه مصاحبههاي صدرعاملي با اين خبرنگاران درباره خميني كبير و خاطراتشان از نوفل لوشاتو تبديل شد به سريال مستند-داستاني «خاطرات يك خبرنگار» كه هنوز هم جزو كارهاي ارزشمند سيماست.
بهروز افخمي و مجتبي راعي کارگردانانی بودند که در اواخر دهه 70 براي ساخت فيلم سينمايي مبناي بخشهايي از زندگي امام(ره) تصمیم سختی گرفتند. هر دو طرح در دهه 80 كليد زده شد كه حاصل كار راعي يك فيلم ـ مجموعه بود با نام ابتدايي«صنوبر» و نام نهايي «سال سخت در خمين» و حاصل كار افخمي هم يك فيلم ويدئويي مستند داستاني بود با عنوان «يازده دقيقه و سي ثانيه» كه در بيستوهفتمين جشنواره فجر به نمايش در آمد و يك فيلم سينمايي با عنوان «فرزند صبح» كه پس از گذشت چند سال در جشنواره فیلم فجر روی صحنه رفت و البته به دلیل ضعفهای فراوان نمايشش واكنشهاي منفي و جنجالي بسياري را از سوی منتقدان سينمايي در پي داشت.
داستان«يازده دقيقه و سي ثانيه» در روزهاي آغازين جنگ تحميليمیگذرد و روايت گروهي از خبرنگاران تلويزيوني است که براي ضبط پيام حضرت امام(ره) درخصوص شروع جنگ تحميلي در شهريور 59 راهي جماران ميشوند. در اين فيلم علاوهبر امام خميني(ره)، مرحوم سيد احمد خميني و کودکي سيد حسن خميني نيز به تصوير درآمده است.
«سال سخت در خمين» به تهیهکنندگی مهدي همايونفر که ابتدا در بیستویکمین جشنواره فيلم فجر (سال 1381) نمايش داده شد، با همين نام در قالب سريالي شش قسمتي از تلويزيون پخش شد. راعي در اين اثر به مقطع نوجواني امام خميني(ره) و زندگي اين شخصيت در فاصله 13 تا 16 سالگي ايشان پرداخت. فیلم با آغاز جنگ جهانی اول در ایران و حمله بیگانگان به كشورمان آغاز میشود و داستان آن كه در شهر خمین میگذرد تا به سرعت بر روی زندگی امام(ره) متمركز شود. فیلم روی شخصیت عمه ایشان با بازی پریوش نظریه، تأكید جدی دارد و بیش از هرچیز بر عواملی دست میگذارد كه در شكلگیری شخصیت روحالله جوان تأثیر داشتهاند. مقابله با اجنبی، مبارزه با شیوع بیماری وبا و تلاش برای حفظ خانه به عنوان نمادی از وطن، اتفاقاتی است كه شخصیت روحالله خمینی 13ساله را در این فیلم توضیح میدهد.
«آفتاب و زمين» به كارگرداني جواد شمقدري و تهيهكنندگی عليرضا سجادپور يكي از شناختهشدهترين سريالهاي تلويزيوني بود كه به طور مشخص به شخصيت سيد مصطفي خميني پدر بزرگوار امام(ره) نظر داشت، اواخر دهه 70 توليد شد و اوايل دهه 80 از شبكه دو سيما پخش شد. در«آفتاب و زمين» به تحولات زندگي پدر و مبارزات ايشان در سالهاي پيش از تولد امام خميني(ره) و سپس به لحظههاي تولد امام(ره) تا ششماهگي ايشان پرداخته شده بود. مبارزات پدر امام(ره) با اربابان منطقه، داستان اصلي اين مجموعه بود.
«سالهاي حادثه» در 10 قسمت به کارگرداني سعيد چاري، داستان جواني به نام احمدعلي است که در سالهاي انقلاب به دنيا مي آيد و در 9 سالگي با ارسال نامهاي به امام، از علاقه قلبي خود براي ديدار ايشان ميگويد. او به دعوت امام به تهران ميآيد، ولی به دليل فوت امام خميني(ره)، ديدار در جماران ميسر نميشود.
سريال«روح الله» به کارگرداني راما قويدل و سيامک صرافت نيز يک اثر اپيزوديک است که برداشتهايي از زندگي امام و رابطه ايشان با همسايگان و ملاقاتکنندگان ایشان را روايت ميکند.
امام در مستندهای ایرانی
در سالهای ابتدائی رحلت امام(ره) در سال 68 مستند «آفتاب و عشق مظلوم» توسط کارگردانان نامآشنایی چون مجید مجیدی، جواد شمقدری، ناصر سروی، عطاءالله سلمانیان و عباس ناصری و به همت حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی به مدت ۸۰ دقیقه تولید شد. «آفتاب و عشق مظلوم» حکایت از تأثر مردم ایران در سوگ از دست دادن رهبر خویش و نمایش عزاداری آنان از مصلا، محل زیارت امام و مراسم تدفین تا شب هفت و محل اقامت او در جماران داشت. پس از آن تلویزیون برای معرفی چهره واقعی امام(ره) به سراغ خارجنشینان (پاریس و روستای نوفللوشاتو که امام در زمان تبعید در آنجا به سر میبرد) رفت تا نظر آنان را درباره این شخصیت تاریخی جویا شود. محمدمهدی عسگرپور به عنوان تهیهکننده و رسول صدرعاملی که در زمان جنگ به عنوان خبرنگار بارها به حضور امام(ره) رفته بود به عنوان کارگردان و البته گزارشگر این مستند گزارشی را با نام «پرواز قرن» تولید کردند. این مجموعه اگرچه نیمنگاهی به زندگی امام(ره) در داخل کشور هم داشت، عمده توجهش را معطوف به دیدگاه شخصیتهای خارجی به زندگی و اندیشههای امام کرده بود و برای به تصویر کشیدن چنین هدفی صدرعاملی در محل موقت زندگی امام در نوفللوشاتوی فرانسه حاضر شد و با همسایهها و افراد مرتبط با امام مصاحبه و اثری مستند از نگاه خارجیها به وی را ارائه کرد.
در مستند «116 روز در نوفل لوشاتو» که سال 87 تولید شد نیز بخشهایی از رویدادهای مهم انقلاب اسلامی از سال 1342 تا سال 1357 در قالب مستند داستانی روایت شد. در این مستند که بدون حضور چهرههای شاخص بازیگری ساخته شد، بیشتر چهرههایی که در پیروزی انقلاب سهم داشتند به تصویر کشیده شدند. حضرت امام(ره) هم در بسیاری از سکانسهای مجموعه حضور داشت.
در مستند 10 قسمتی «روحالله» که سال 1386 به كارگردانی محمد دبوق تولید شد ما با یك مستند زندگینامهای، روبهروییم كه زندگی امام را از تولد تا زمان رحلت روایت میكند. مبارزات سیاسی، روابط خانوادگی و فراز و نشیبهای زندگی ایشان هم مورد توجه بودهاست. این مجموعه براساس مصاحبههایی از شخصیتهای بینالمللی كشورهای ایران، عراق، تركیه، سوریه، مصر، فلسطین، فرانسه و لبنان ساخته شد. یكی از مواردی كه شاید این سریال مستند را خصوصاً برای مخاطب ایرانی قابل توجه و جذاب كرد، روایت شخصیت امام(ره) به عنوان شخصیتی جهانی بود. شخصیتی كه در میان اثرگذارترین چهرههای سیاسی تاریخ معاصر جهان، با داستانهای ملموس و متكی به اسناد و پژوهش جدی با استانداردهای مستندسازی حرفهای روز جهان به تصویر كشیده شد.
«سیره عملی امام روحالله» نیز اثر دیگری در شرح فراز و نشیبهای زندگی امام از ابتدای تولد تا زمان رحلت بود که سال 1387 توسط واحد مركزی خبر تولید شد. این مستند سبب شد آرشیوهای دیده نشدهای از این شخصیت جهانی به تصویرکشیده شود و پیش روی مردم قرار گیرد. این مستند رویكردی سیاسیتر و محدودتر به مرزهای ایران داشت و در قالب گزارش خبری در 10 قسمت از بخشهای مختلف خبر در شبكههای گوناگون پخش شد.